X
تبلیغات
رایتل
سه‌شنبه 30 خرداد 1385

لئوناردو داوینچی - بخش ششم

VI - لئوناردو مخترع

برای ما تصور این امر مشکل است که لئوناردو،‌ هم برای لودوویکو و هم برای سزار بورژیا در درجة اول یک مهندس بود. حتی دسته‏های نمایشی که او برای دوک میلان ترتیب می‏داد، شامل عروسکهای خودکار بدیع بودند. وازاری می‏گوید: «او هرروز الگوها و طرحهایی برای شکافتن کوهها و ساختن تونلها، برای عبور مستقیم از نقطه‏ای به نقطة دیگر، تهیه می‏کرد؛ خیال بلند کردن و کشاندن بارهای سنگین را به نیروی اهرم، جراثقال، و قرقره در سر می‏پروراند؛ و برای تمیز کردن بنادر و بالا آوردن آب از اعماق زیاد روشهایی اندیشیده بود.» ماشینی برای ساختن دندة پیچ تعبیه کرده بود؛ با روش صحیح، مقدمات ساختن چرخ آبکشی را تهیه کرد و یک نوع ترمز تسمه‏ای غلتک‏دار بدون‏سایش درست کرده بود. نخستین مسلسل را طرح کرد و برای خمپاره‏انداز چرخهای دنده‏ای درست کرد تا بر برد آن بیفزاید. طرحهای دیگر او عبارت بودند از یک محرک چند تسمه‏ای، دندة انتقال حرکت سه سرعته، یک آچار فرانسة قابل تنظیم، ماشینی برای پهن کردن فلز، یک صفحة متحرک برای ماشین چاپ، و یک چرخ‏دندة با قفل خودکار برای بلندکردن نردبان. برای یک سفینة زیردریایی نیز طرحی داشت، اما از فاش ساختن آن خودداری کرد. با ارائة این موضوع که چگونه با فشار بخار می‏توان یک گلولة آهنی را از لوله‏ای تا مسافت هزاروصد متر پرتاب کرد، فکر هرون اسکندرانی را دربارة ماشین بخار زنده کرد. آلتی برای پیچاندن یکنواخت نخ برگرد دوک ساخته بود، و مقراضی که با یک حرکت دست باز و بسته می‏شد. غالباً عنان خود را به دست تفنن و هوس می‏سپرد: مانند طرح یک اسکی بادکرده برای حرکت برروی‌ آب؛ یا ساختن یک آسیای آبی که، ضمن‏کار کردن، چند آلت موسیقی را به‏کار اندازد. فکر اختراع چتر نجات را بدین‏گونه شرح می‏دهد: «اگر کسی چادری به عرض و عمق دوازده ذراع از کتان بسازد و تمام منافذ آن را مسدود کند،‌ خواهد توانست با بستن آن به خود از هر ارتفاعی به زمین فرود آید، بی‏آنکه کوچکترین آسیبی ببیند.

در نیمی از مدت عمر خود برمسئلة پرواز انسان می‏اندیشید. مانند تولستوی بر پرندگان، که به عقیدة او از بسیار جهات برتر از انسان بودند، رشک می‏برد. بدقت جزئیات عمل بالهای آنها، برخاستنشان از زمین، حرکت روانشان در هوا، و چرخیدن و فرودآمدنشان را بررسی می‏کرد. چشمان تیزبینش حرکات آنها را با کنجکاوی می‏نگریست، و مدادش بسرعت آنها را برکاغذ رسم و ثبت می‏کرد. مراقب بود که پرندگان چگونه از جریان و فشار هوا استفاده می‏کنند. او خیال تسخیر هوا را در سر می‏پروراند:

برای ارائة این موضوع که انسان ممکن است، با تعبیة بال برای خود و برهم زدن آنها، خویشتن را در هوا نگاه دارد، باید آن قسمت از عضلات سینة یک پرنده را که محرک بال او هستند، و نیز جزء مشابه بدن انسان را،‌ تشریح کرد. … به هوا خاستن پرندگان،‌ بدون بال‏‏زدن، جز با حرکت مستدیر آنها در میان جریانهای باد صورت نمی‏گیرد. … پرندة شما نباید با موجود دیگری جز خفاش مقایسه شود، زیرا اغشیة آن وسیله‏ای برای هم بستن اجزای بال آن هستند. … پرنده آلتی است که طبق قوانین مکانیکی عمل می‏کند. انسان می‏تواند این آلت را با تمام حرکات آن به وجود آورد؛ اما البته تحصیل قدرتی چون نیروی پرواز پرندگان ممکن نیست.

او چندین طرح برای یک مکانیسم پیچی تهیه کرد که به وسیلة آن انسان متصوراً می‏توانست باعمل پاهایش بالها را، به قدری که برای برخاستن به هوا کافی باشد، به‏هم بزند. در یک مقالة موجز، تحت عنوان درباب پرواز،‌ شرح ماشین پرنده‏ای را می‏دهد که به دست خودش ساخته شده بود. تشکیلات آن عبارت بود از یک پارچة کتانی آهاردار مقاوم با مفصلهای چرمی و زبانه‏هایی از ابریشم خام. او این ماشین را «پرنده» نام نهاد و دستورات مفصلی بدین‏سان برای به کار بردن آن نوشت.

اگر این آلت، که با پیچی ساخته شده … بسرعت چرخانده شود، یک حرکت حلزونی در هوا خواهد کرد و بالا خواهد رفت. این ماشین را برفراز آب بیازمایید، خواهید دید که اگر بیفتید،‌ آسیب نمی‏بینید. … این پرندة بزرگ که نخستین پرواز خود را انجام خواهد داد و تمام دنیا را به شگفت خواهد آورد. شهرتش جهانگیر خواهد شد و افتخار جاودان به زادگاه خود باز خواهد آورد.

آیا لئوناردو واقعاً کوششی برای پرواز کرد؟ لئوناردو، در اعلانی که در روزنامة کوریچه آتلانتیکو چاپ شد، چنین متذکر می‏شود: «بامداد فردا دوم ژانویة 1496، نخستین آزمایش خود را در پرواز انجام خواهم داد.» فاتسیو کاردان، پدر جرونیمو کاردان فیزیکدان، به پسر خود گفت که خود لئوناردو به دو پرواز دست زده بود. برخی گمان کرده‏اند که شکسته شدن پای آنتونیو (یکی از دستیاران لئوناردو)، در سال 1510، در نتیجة پرواز با یکی از ماشینهای لئوناردو بوده است. ما در این باره چیزی نمی‏دانیم.

در این‏باره، لئوناردو برخطا بود. پرواز انسان- به استثنای سریدن در هوا- نه با تقلید از پرندگان، بلکه با پیوستن موتور درونسوز به یک پروانه میسر شد که می‏توانست هوا را به عقب براند نه به پایین؛ سرعت حرکت به جلو پرواز صعودی را ممکن ساخت. اما عمل لئوناردو برعشق انسان به دانش، یعنی چیزی که مایة امتیاز انسان از حیوان است، استوار بود. ما که از جنگها و جنایات بشری متأسفیم، از خودخواهی قدرت و استمرار فقر بیزاریم، و غمگینیم از اینکه ملتها و نسلها رذایل زندگی را با موهومات و اعتقادات بی‏اساس می‏آرایند، وقتی می‏بینیم نوع بشر مدت سه‏هزار سال،‌ از زمان افسانة دایدالوس و ایکاروس تا لئوناردو و صدها تن دیگر، و از آن پس تا پیروزی درخشان اما تأثرانگیز زمان ما، رؤیای شیرین پرواز را درسر می‏پرورانده است، نوع بشر را تا حدی رستگار می‏یابیم.